Khoa bảng

1. Tin giáo sư Cao Xuân Hạo qua đời được thông tin rộng rãi trên mạng. Tất nhiên cũng chỉ có thể dừng lại ở những thông tin và nhận định chung chung về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Những vấn đề ngôn ngữ học thì quá ít người đủ am hiểu để bàn tới, hoặc giả có am hiểu thì vấn đề chẳng có cách nào gói lại được trong 1 bài viết ngắn trên báo cả. Cá nhân tớ cũng rất nghi ngờ tính hữu ích của việc người ta thảo luận rất hoành tráng về 1 vấn đề hoành tráng của KHXHNV bằng những comment ngăn ngắn trên blog hay cho dù là bằng 1 bài báo.

Trước tớ cũng có ý định tìm hiểu ngành ngôn ngữ học, sau 1 hồi thấy nản quá nên thôi. Thế mới thấy cụ Nguyễn Hiến Lê sáng suốt, cụ ưu tiên cho cuốn "Tôi tập viết Tiếng Việt" hơn là mấy cuốn chuyên sâu về ngôn ngữ học. Nhân tiện quảng bá cuốn này luôn: đơn giản, sáng sủa và thú vị - đố các bạn tìm được 1 cuốn về ngôn ngữ học mà thú vị được đấy. Tác giả không có ý định lập thuyết mà đưa ra những nguyên tắc thiết thực định hướng tới 1 văn phong sáng sủa, ít Tây hoá.

Mục lục của cuốn này:

1. Liên tục và cân xứng
2. Xung đột trong liên tục-tách ra và gom lại
3. Đặt sai vị trí
4. Một số cạm bẫy-đồng âm dị nghĩa
5. Thiếu-Dư và ý tưởng lộn xộn
6. Sự thuần khiết

Phụ lục
Dịch văn ngoại quốc
Các thuật ngữ ngôn ngữ học

Hiện nay chỉ có bản "Chúng tôi tập viết Tiếng Việt" bao gồm cả phần ghép thêm của Nguyễn Quang Thắng, nhưng cá nhân tớ thấy nó không phù hợp, nên tách ra.


Nhân tiện nhớ đến lời khuyên của cụ Cao Xuân Huy với ông Cao Xuân Hạo về việc nên mở rộng tìm tòi theo hướng tương quan giữa ngôn ngữ và lối tư tưởng. Ông Hạo đã nhận là không đủ khả năng. Câu trả lời thể hiện cái ý thức biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết của người có học vấn. Nhưng thật đáng tiếc, liệu có phải các cuộc tranh luận bất phân thắng bại của các trường phái ngôn ngữ học là do ở nguyên nhân này??? Cũng trùng hợp là 1 trong những nhánh quan trọng của triết học lại đang xích gần với ngôn ngữ học?


Năm 1983 đám tang của cụ Cao Xuân Huy chỉ có khoảng 30 khách thăm viếng. Đến 1995 thì Nguyễn Huệ Chi biên tập lại và cho xuất bản cuốn "Tư tưởng phương Đông gợi những điểm nhìn tham chiếu". Đây là kết quả biên tập lại từ những ghi chép bản thảo của Cao Xuân Huy bao gồm 4 phiên bản khác nhau. Khác nhau về thứ tự, đề mục, ý tưởng...Mọi người ngày nay biết đến cụ Cao Xuân Huy phần nhiều là nhờ tác phẩm này. Đọc xong cá nhân tớ có mấy điều chưa thoả mãn lắm:

i-Nếu là 1 lĩnh vực khác thì không sao, đã trót mệnh danh cụ là nhà "Đạo học" thì nên chăng cứ nguyên bản mà trình làng-cho thiên hạ dọ dẫm theo bước tiến thoái của người hiền mà may chăng lĩnh hội được điều gì đó bổ ích? "Nói không được, không nói không được" là 1 nội dung lớn trong "Đạo học" nay bị biên tập cứ thẳng băng băng mà chạy ro ro liệu có bị rơi rớt đi không? Để ý sẽ thấy cách cụ dùng từ "gợi" "tham chiếu", "giả thuyết để làm việc"...

ii-Cuộc đời sự nghiệp của cụ gắn liền với việc giảng dạy văn hoá cổ Đông phương, nhưng đọc trong những bài viết của học trò của cụ e là chả thấy được mấy dấu vết lĩnh hội :( Hoặc là nhanh chân nhanh tay ghép cho Thầy cái mũ "nhà chủ toàn" rồi tán A tán B là xong. Hoặc lại ôn nghèo kể khổ, trích dẫn mấy giai thoại từ thời NVGP với lòng tự hào của 1 chứng nhân. Có bài viết của Phan Ngọc là đáng kể nhất nhưng cũng chỉ là những khởi đầu mà thôi. Trong bối cảnh, điều kiện đương thời của mình, những tư tưởng của cụ Cao Xuân Huy là những điểm sáng đáng kể và thực là "những đề cương để làm việc" dài dài cho con cháu. Nhưng e là đến nay trong điều kiện thông tin tài liệu rộng rãi thì việc đối chiếu các tư tưởng triết học không thể đơn giản thế được rồi. Có thế cụ CXH vẫn đúng nhưng những điều cụ nói riêng rẽ thì không phải triết học phương Tây chưa chạm đến. Các học trò cụ cứ dẫn cái "A và phi A" ra để minh chứng cho chủ biệt thì e là các vị chưa chịu khó học lịch sử triết học phương Tây lắm. Cái tư tưởng này của Aristote đã bị đặt lại từ lâu (do ai thì tớ nhất thời không dẫn ra được, bác nào biết chỉ giùm :) Nhưng không phải vì thế mà tớ phủ nhận tầm vóc của cụ. Sống trong Đạo thì có lẽ phát ngôn hành xử chỉ vậy thôi; nắm bắt được đến đâu là do cơ duyên. Vấn đề là hoặc chúng ta cũng thực sự đi theo con đường đó, tư duy bằng lối tư duy đó, hành xử như hành xử đó; hoặc là chúng ta cần phải dụng công hơn nhiều, chi tiết, quanh co hơn nhiều-theo 1 lối khác, lối hiện đại-để có thể trung thực với chính mình khi phát biểu. Điểm này hấp dẫn à nha! Đây là chỗ để có thể so sánh tương quan giữa ngôn ngữ học và lối tư tưởng của Đông và Tây. Theo những gì hạn hẹp mà tớ biết, tớ thấy có Francois Jullien là triết gia am hiểu phương Đông nhất và cái cách mà ông đối quan sát tương quan Đông Tây là đã thoát khỏi lối so sánh liệt kê phiến diện thường gặp hiện nay.


2. Buôn chuyện theo trí nhớ-đang ớm không lục lại ghi chép cũ được.

Chuyện đời cụ Cao Xuân Huy có nhiều điểm đáng quan tâm vì nó có thể ảnh hưởng đến tính cách và nhân sinh quan của cụ nhiều. Những thông tin này tớ nhớ là do đọc cuốn "Tư tưởng phương Đông gợi những điểm nhìn tham chiếu" trong TVQG trước đây. Sách cũng có 2 phần, phần đầu là hậu sinh vào điểm danh kể chuyện. Nhiều chuyện không thấy có trong tập "GS CXH người thầy-nhà tư tưởng" xb 2001 sau này.


Chuyện thứ nhất là về mặt trái của 1 gia đình khoa bảng phong kiến, do một người trong họ kể. Mẹ của CXH là vợ lẽ của ông CXT, vì không chịu được thân phận làm lẽ nên sau khi sinh ông xong đã bỏ về quê nhà (Quỳnh Đôi) mãi đến khi ông khoảng 10 tuổi mới quay lại nhà chồng. 1 chi tiết nhỏ nhặt nhưng cũng hé lên nhiều điều. Tuổi thơ của ông đã trải qua như thế nào khi không có sự hiện diện của mẹ đẻ và những câu hỏi xung quanh đó. Quan hệ với mẹ sẽ như thế nào khi đến 10 tuổi mới gặp mẹ lần đầu. Những sự kiện này chắc chắn ảnh hưởng rất lớn đến nội tâm của ông.


Năm 15 tuổi CXH thi Hương và bị đánh hỏng vì phạm trường quy (làm bài hộ người chú). Chuyện này nếu thoáng qua thì cũng bình thường. Tất nhiên chúng ta có thể hiểu không nên yêu cầu quá cao ở tính trung thực của 1 cậu bé 15 tuổi nhưng nếu hiểu Khổng học 1 chút thì chúng ta có thể đánh dầu 1 điểm rằng: lúc đó CXH chưa thưc sự hiểu Khổng giáo, chưa sống như 1 nhà Đạo học :) Bắt bẻ thế cho vui thôi chứ theo mình điều đáng quan tâm lại từ 1 quan điểm khác hiện đại hơn, đời hơn: đây đánh dấu 1 tinh thần chống đối, bất phục với các kỷ cương phong kiến rồi. Tin rằng cả ông nội hay cha của cậu cũng không bao giờ đồng ý cho con làm việc đó. Vậy chỉ có thể do cái suy nghĩ của cậu mà làm ra việc đó thôi.

Năm 25 tuổi, tốt nghiệp CĐSP Đông Dương, CXH về dạy ở Trường Quốc học Huế và bắt đầu quen biết với bà Tôn Nữ Thị Cơ, bán hàng nước. 2 năm sau CXH tham gia Tân Việt bị đi đày ở Lao Bảo. Bà TNTC đến thăm nuôi ông. 29 tuổi được trở về Huế CXH xây dựng gia đình không giá thú với bà TNTC, bất chấp sự phản đối của gia đình.

Khoảng 1938 (ông sinh 1900), quan hệ gia đình rạn nứt nhưng bà TNTC vẫn sống với gia đình đến 1944 rồi chính thức kết hôn với người khác. Chuyện li kỳ ở chỗ sau đó nhiều năm bà vợ vẫn thỉnh thoảng về qua nhà sống như chưa có chuyện gì xảy ra, ông vẫn điềm nhiên không phản ứng còn bà thì càng ngày càng quá. Cuối cùng con cái phải lừa lúc bà ngủ say để lấy dấu điểm chỉ vào giấy li hôn!!!


Chuyện ông hiến thư viện Long Cương cho nhà nước thì nhiều người biết rồi. Chính nhờ đó mà chúng ta biết được nhiều trước tác rất quý hiếm hầu như đã thất truyền. (Hình như của Nguyến Trãi nữa, nhưng tớ không nhớ chính xác).


Chuyện cuối cùng, nghe ông TQV kể về việc cụ CXH có ý định giảng giải cái "học thuyết của tôi" cho TQV, nhưng vì chót khoe với ông cháu của cụ mà bị chặn lại thấy thật tiếc. Không phải tiếc cho ông TQV không học được cái "học thuyết đó", không phải tiếc cho con cháu họ Cao không "ghi âm lại rồi viết thành sách" được nó mà tiếc sao với cái thân tình ngày đó, ông V không lén lút đến mà hỏi Thầy đằng này lại tự ái rồi thôi.



Đạo mà có thể truyền riêng thì người ta ai cũng truyền cho con cháu người nhà mình rồi. Hình như Trang tử nói câu này thì phải.

Ngày xửa ngày xưa...

Con cháu chúng ta giỏi thật!

Từ kinh nghiệm cá nhân hồi đi học của mình thì mình không tin đây là một bài văn để chấm điểm thật :)) Rất tiếc vì không rõ nguồn của blog đầu tiên để xem xuất xứ thế nào, chứ khó có khả năng trong lớp lại dám viết bài kiểm tra kiểu này lắm. (Thi TN thì lại rất có thể). Vì mình thấy kiểu hành văn và cách suy nghĩ này rất độc lập và hóm theo kiểu giả vờ ngây ngô và có tinh thần phản kháng khá mạnh. Điểm và lời phê của cô giáo cũng rất lạ. Điểm 6 là điểm khuyến khích đấy! Nếu đây là bài kiểm tra thật thì mình rất khen ngợi cô giáo này. Gạch bỏ những chỗ không phù hợp, vẫn ghi nhận logic tư duy của HS, nhận xét nhẹ nhàng, yêu yêu kiểu "Nỡm, viết linh tinh...". Phải có tinh thần rất khoáng đạt mới làm được thế chứ :)) Ngang với vị giáo sư đã cho điểm B nhưng vẫn khuyến khích cô học sinh mình đi thi và đạt giải trong cuộc thi phương án thiết kế công trình kỷ niệm chiến tranh VN ở Washington ấy chứ!
-------



Bài này làm mình nhớ chuyện ngày xưa: mình là lớp trưởng nên cầm được bài kiểm tra văn hình như năm lớp 11 của 1 cậu bạn. Cô giáo đã phê bình trên lớp rồi nhưng cầm chính bài viết của nó đọc mới gọi là buồn cười. Phân tích hay bình luận gì đó bài thơ "Tây Tiến" của Quang Dũng, bạn ấy viết nguyên văn 1 đoạn thế này - một cách hoàn toàn nghiêm túc - "Tây Tiến đoàn bih không mọc tóc/Quân xanh màu lá dữ oai hùm - Người lính Tây Tiến có 1 vẻ đẹp rất là oai hùng: đầu thì trọc lốc, da thì xanh màu xanh cây cối...Mắt trừng gửi mộng qua biên giới/Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm - Anh rất căm thù bọn giặc cướp tới đốt phá làng xóm. Anh chỉ mong đánh chết hết bọn chúng để về với vợ con, quê hương làng xóm...".



Sau đấy vì bạn ấy tha thiết yêu cầu tớ huỷ bài kiểm tra ấy đi mà bây giờ không còn lại một chứng tích lịch sử quan trọng. Bạn ấy là người thật thà, đơn giản, sống tốt với bạn bè. Bây giờ là giáo viên dạy Toán ở quê.




Còn ra phải kể vụ hồi lớp 5, thằng bạn ngồi cạnh tớ bị cô giáo véo tai (cô rất trẻ và xinh) vì tội đã theo gợi ý của cô mà làm bài văn tả cô giáo em thành ra thế này "Cô giáo em rất trẻ. Nhìn cô rất xinh: hai mắt cô to tròn như 2 hòn bi ve. Cô có nước da đẹp như đánh véc ni và mũi cô dài như cái dọc dừa.." Hu hu, nhà nó làm thợ mộc. Hôm trước cô bảo là tả người đẹp thì tả mắt như mắt bồ câu, sáng long lanh, mũi dọc dừa, da trắng...


Đừng nói gì nó, tớ đây này, lớp 4 tả con gà con "to bằng nắm đấm, chân như 2 que tăm..." May mà phụ huyng kiểm duyệt trước

Tây học hay Ta học

Ngày nay thày cô đóng vai trò người hướng dẫn chứ không còn là một vị thánh



Một bài viết hay trên Vietimes.com.vn. Nó hay không phải vì vấn đề đặt ra là mới mẻ hay lập luận bao quát, chặt chẽ. Đơn giản vì nó cụ thể - ngay cả khi nó có thể đã được thêm thắt. Vấn đề gợi ra là: khi thiết lập mệnh đề trên người viết đã ngầm thừa nhận 2 điều hiển nhiên:

1. Người thầy đã từng là vị Thánh (cách dùng từ của tác giả).
2. Thầy cô chỉ nên đóng vai trò là người hướng dẫn.

Tất nhiên trong ngữ cảnh mà bài viết nhắm tới và ngụ ý thì điều này hoàn toàn không có vấn đề gì cả. Nhưng vô tình nó gợi ra một bối cảnh rộng hơn của câu chuyện giáo dục từ những câu hỏi căn bản nhất: Học làm gì? Học cái gì? Dạy cái gì? Và ai đủ tư cách làm thầy ta trong ngữ cảnh này? Câu chuyện về dạy và học của thế hệ 7x không biết liệu có được coi như là trung gian của 2 mẫu hình hay không nhưng ở đây để đơn giản tôi chỉ xét mọi chuyện trên những thái cực của nó bằng cách mượn nội dung bài viết của học giả Phan Khôi cách đây hơn nửa thế kỷ, dẫn theo bài viết của Lại Nguyên Ân - Sự học ngày nay: Ít "bậc thầy" đúng nghĩa?. (Bài viết của Phan Khôi có thể tìm thấy trên talawas.org).

Trong bài viết của mình Phan Khôi đã chỉ ra cái lược sử phát triển của sư học ở Trung Quốc cũng như ở nước ta (Hán Học) từ xưa tới nay, từ "cái học nghĩa lý" phát triển lệch lạc sang "cái học khoa cử" như thế nào. Một đàng là học đạo lý làm người với một BẬC THẦY là một mẫu mực sinh động để người trò có thể noi theo và chiêm nghiệm mọi lúc mọi nơi trong suốt cuộc đời. Đàng kia lại là những kỹ thuật để đạt một yêu cầu nào đó của xã hội quan liêu nhằm "gõ cửa giàu sang".

“Người mình coi sự học cũng như cục gạch để gõ cửa, khi cửa mở ra rồi thì cục gạch ném đi. Cái học của ta là để gõ cửa giàu sang, khi giàu sang rồi thôi không nói đến học nữa”

Vậy học nghĩa lý theo Phan Khôi là như thế nào?

"Theo Phan Khôi, “cái học nghĩa lý” bao gồm: một phần lớn là cái mà ngày nay gọi là triết học, “xét về bản thể của vũ trụ, cùng tính mạng đạo đức là cái cần thiết cho sự sống của loài người”(1), bên cạnh đó có một phần là cái học tu thân, “dạy về sự làm người cho đúng đắn”(1), và một phần nữa là cái học kinh tế, “dạy về chánh trị kinh tế, cái cách để trị nước và an thiên hạ”(1); ngoài ra, tất cả những lĩnh vực tri thức mà người xưa gọi là “kinh học”, “sử học”, “lý học”, “đạo học”, v.v…, theo Phan Khôi, đều thuộc cái học nghĩa lý."


Theo tôi, có thể nói gọn lại học nghĩa lý tức là học cái cách sống_làm_người sao cho đặng cả về phương diện đời sống thực tế và cả tinh thần mà không hề phân chia chúng thành riêng rẽ. Nói như vậy để phân biệt rành mạch với cái sự học ngày nay ở VN - nó cũng như hầu hết các ngành khác trong xã hội - phảng phất giông giống mà không bao giờ chạm đến được cái thực chất, không biện biệt được cơ sở cho chính mình. Chúng ta cũng học các kỹ năng làm việc, suy nghĩ nhất định. Chúng ta cũng tập suy nghĩ và biện luận chút ít bằng văn thơ mà người ta đưa cho chúng ta. Chúng ta cũng có vài chục tiết về Giáo Dục Công Dân hay kiểu như Đạo Đức. Chúng ta cũng nghiên cứu thực tế dù chủ yếu là nói rất nhiều...Vậy cũng phải nói sự học ngày nay cũng có nhắm tới học nghĩa lý - 1 tý bằng con kiến :) Nhận định học nghĩa lý như vậy rồi thì tất cả cái học chi tiết khác đều phụ thuộc vào cái cứu cánh ấy - HỌC LÀM NGƯỜI CHO ĐẶNG. Gay gắt hơn thì có thể mượn ý cụ Cao Xuân Huy mà diễn đạt, đại khái: chừng nào con người chưa biết sống với nhau ổn thoả trên mặt đất thì lên mặt trăng mà làm chi?

Vị thầy đúng nghĩa lý thì vốn ông như thế nào?

Không chiếm riêng một “luân” nào trong “ngũ luân” của Khổng Mạnh (quân thần; phụ tử; phu phụ; huynh đệ; bằng hữu), quan hệ thầy trò chỉ thuộc về luân “bằng hữu”, nhưng từ xưa vẫn được xem trọng. Ba đấng “quân, sư, phụ” (vua, cha, thầy) được người ta thờ kính như nhau. Cái nghĩa của quan hệ này được gói trong sự “thi” và “báo”: thầy thi ân, ban ơn tác thành (về học vấn, về năng lực, phẩm cách…) cho trò, trò báo đáp cái ơn tác thành ấy của thầy; hai hành vi của hai phía là tương ứng, tuỳ thuộc lẫn nhau.

Ở ngọn nguồn của Nho học, thầy dạy trò không chỉ bằng sách vở, tư tưởng, mà còn bằng chính con người mình.

“Ông thầy nào có hoài bão cao, đạo đức lớn mà được người học trò hiểu cho mình, làm theo mình, thì sự quan hệ với nhau lại còn đặc biệt hơn những trò khác”(2).

“Sự tương tri, tương đắc của thầy trò nó cũng thân thiết như là vợ chồng bầu bạn. Nhiều khi cha con không hiểu nhau mà thầy trò lại hiểu nhau. Giữa cha con thường có một cái gì mà như bức tường để ngăn trở sự hiểu nhau; chớ còn thầy với trò mà đã vừa ý nhau rồi thì không còn bức tường ấy nữa, tương tri tương đắc thì thật là tương tri tương đắc. Thầy trò mà đến bậc ấy thì khi một người chết đi, trong lòng người kia mang một cái vết thương trọn đời, chớ không những tâm tang ba năm mà thôi”(2)

Những quan hệ như giữa thầy Khổng Tử với trò Nhan Uyên thời cổ đại, giữa trò Phí Mật (1625-1701) với thầy Tôn Kỳ Phùng (1585-1675) thời trung đại mà nét đặc trưng là sự tương tri tương đắc với nhau về học thuật và đạo lý, được Phan Khôi nêu ra như hai ví dụ về tình thầy trò trong “cái học nghĩa lý”, “cái học của thánh hiền”.

Vậy chớ cái ông Thầy là ông Thánh từ đâu mà ra? Chính là từ cái tinh thần nô lệ của cái học từ chương gõ cửa giàu sang kể trên. Nó bắt đầu với Hán Nho ở bên Tàu trước hết. Cũng phải, khi đế quốc đã thiết lập thì người ta chỉ cần những nô lệ tinh thần chứ không cần những bậc thầy (chư Tử) nữa. Thôi khỏi kể những chi li về cái tệ khoa cử và sự ngộ nhận to lớn trong xã hội VN về học thức chữ nghĩa. Có thể nói từ quan đến dân, đại đa phần đều xử sự như những bà nhà quê thất học trong ví dụ của Phan Khôi: đi đường hễ thấy tờ giấy có ghi mấy chữ Thánh Hiền là nhặt lấy mang về đem bỏ ban thờ. Tôi nói ngoa ư? Chính ông Lê Văn Lan đã kể trên báo nghe tận tai dân tình khấn khứa bên di chỉ Xã Đàn "Lạy thánh mớ bái phù hộ cho con trúng...chứng khoán" đấy sao? Chẳng phải bên hông Thầy Khổng ở Văn Miếu tuần nào chẳng có khói nhang nghi ngút "lạy thánh mớ bái" đấy thôi. Mà bây giờ vào Văn Miếu người ta cũng "lạy thánh mớ bái" và xoa mòn nhẵn đầu mấy con rùa đá đội bia mấy ông Nghè rồi. Cho dù có vẻ đa phần các ông Nghè cũng chả mấy khi phân biệt được cái học nghĩa lý với cái học "cục gạch" đâu.

Nói thì nói vậy chớ cũng phải nhìn nhận lại chút cho công bằng. Thời của cụ Phan Khôi tình thế nó gay gắt thế nên cụ cũng gay gắt thế chứ theo tôi nên nhìn nhận những mặt tích cực khác của Nho giáo VN như cụ Nguyễn Hiến Lê thì hơn. Các cụ cử học làm quan thật đấy nhưng cũng chả vì thế mà giàu, chỉ cốt lấy cái danh vọng thôi. Các cụ cũng mong làm quan thì lo cho dân nhưng thực tình khó mà đánh giá đươc hiệu quả của các cụ. Nhất là khi so với những điển hình như cụ Nguyễn Công Trứ chẳng hạn. Cái được nhất là cái phong hoá đạo đức được thấm nhuần. Người ta không hiểu những lẽ sâu xa nhưng chính tinh thần Nho giáo đã gầy dựng và duy trì những giềng mối quan hệ xã hội, những đạo đức luân thường từ trong mỗi gia đình đi ra làng ra xóm. Muốn biết vai trò to lớn của các nhà Nho VN hãy xem cái giá của sự đứt đoạn với quá khứ ở VN từ giữa thế kỷ trước.

Nhận định của Lại Nguyên Ân về giáo dục hiện đại có phần còn sơ sài không đầy đủ và ngọn ngành. Nó cũng giống như cái tiền đề thứ 2 trong bài báo đầu tiên kia: Thầy cô đóng vai trò hướng dẫn. Phải khẳng định dù trong bất cứ truyền thống giáo dục nào, Đông hay Tây, thì luôn luôn người thầy chỉ có thể là người hướng dẫn. Cuộc sống của anh, anh phải tự mình tiêu pha lấy. "Có 3 góc ta chỉ cho 1 mà không biết tìm nốt thì không dạy nữa" - có phải là vì Thầy Khổng hẹp hòi thế đâu? Mà cái học được chân chính là phải do tự mình trải nghiệm lấy. Thầy chỉ luôn luôn là người hướng dẫn mà thôi.

Cái học hiện tại ở VN là thứ Tây học lai căng. Lai căng vì vốn là nhập khẩu từ phương Tây nhưng không theo nổi tinh thần cốt yếu của phương Tây. Người ta nói nó giống thứ giáo dục ở phương Tây từ TK19 và lỗi tại người Pháp - giống được đã tốt vì can cớ gì mà ít ra thời kỳ đầu còn đào tạo được vài trí thức lớn dù ít ỏi?

Nhưng có thể không sơ sài được không khi mà câu chuyện triết lý giáo dục còn bỏ ngỏ chưa có hồi kết - nhất là trong thời đại khủng hoảng niềm tin như ngày nay? Rốt cuộc nếu mà lý luận thì người ta sẽ đi đến kết luận là có lẽ chỉ nên dạy trong trường những kỹ năng để kiếm sống. Tất nhiên có điểm xuyết những giá trị nhân bản chung nhất cho loài người!

Câu chuyện về triết lý giáo dục sẽ còn dài nữa và hấp dẫn hơn nhiều nếu dẫn ra đây mấy cuốn sách như "Schopenhauer nhà giáo dục" của F.Nietzsche, "Phương pháp 3 - tri thức về tri thức" và "Liên Kết Tri Thức" của E.Morin. Nhưng đây lại là đề tài quá rộng trong phạm vi bài viết nhỏ này.

Để kết thúc, thực ra đã là nguyên nhân để mở đầu, xin dẫn ra đây một bài viết nghiêm túc và chi tiết (tuy đầy cảm tính và cũng sai lầm - elle est une femme :)

Nghề được tôn trọng - Nghề bị coi thường!

Sự kiện nghề Thầy được tôn trọng ở VN vừa đúng vừa không đúng. Nó cũng nhập nhằng như chuyện nhập nhằng của "cái học nghĩa lý" với "cái học vị lợi". Nhập nhằng như Tây học với Ta học ở VN!

Câu chuyện giáo dục...

Một lần ngồi cafe với bạn, anh chàng mới lên chức bố được mấy tháng này đã rất băn khoăn về việc sẽ nuôi dạy con như thế nào. "Tao định có lẽ đưa nó về quê để nó học như mình ngày xưa, cho nó biết sông nước, đồng ruộng, chơi trò chơi trẻ con...". Tất nhiên anh chàng là dân thi công lang thang nay đây mai đó nên mới nghĩ đến một việc như vậy và anh ta hoàn toàn nghiêm túc trong việc này. Đây cũng không phải là trường hợp cá biệt, tôi biết nhiều người cũng thường băn khoăn về việc con cái mình sẽ lớn lên trong một môi trường hoàn toàn xa lạ với những gì mình đã trải qua. Có lẽ ẩn sâu trong những tâm sự như vậy là những xao xuyến của chính họ với cái thế giới đang biến đổi trùng trùng duyên khởi này. Họ thiếu một cái gì đó để nương tựa vào hiện tại mà hiện tại thì luôn "bốc mùi" (ý của Nguyễn Huy Thiệp). Đấy có vẻ là vấn đề muôn thuở của con người: không thoả mãn với hiện tại và hoài niệm về quá khứ. Nhưng lồng trong tâm sự của anh bạn kia có lẽ còn là cả cái kinh nghiệm mới mẻ về trách nhiệm lớn lao và không thể phó mặc với một cá thể mới từ nay sẽ gắn chặt với anh ta trên mọi phương diện nữa. "Mày quên là ngay ở nông thôn bây giờ cũng đã thay đổi à?" Tôi nói anh ta hãy nhìn vào những mặt tích cực của hiện tại. Và có vẻ lời tâm sự "về nguồn" kia rốt cuộc chỉ nói lên một điều: sự bối rối khi đứng trước vô vàn những khả năng của tương lai cũng như vô vàn những ràng buộc, liên hệ nhân quả của cuộc sống. Lúc nào chả là như thế? Ai mà chả như thế? Nhưng vấn đề của anh ta là: từ nay có một cá thể bé nhỏ bắt đầu lớn lên bên cạnh hiện hữu của chính anh ta.

Trên nhiều diễn đàn mạng thường gặp hai loại thái độ thế này: những người sau khi có gia đình và con cái trở lên thực dụng và hoài nghi thái độ lý tưởng hoá của những người chưa lập gia đình (tất nhiên là trong bối cảnh xã hội VN). Nói không với tiêu cực ư? Dũng cảm hay hèn nhát ư? Hãy đợi đến lúc có con, cho nó đi học, đến bệnh viện...xem anh/chị sẽ lựa chọn như thế nào! Chuyện sẽ trở lên gay gắt hơn nhiều nếu bạn biết "cái ác cũng...tầm phào mà thôi". Có lẽ khó khăn là ở chỗ ngày nay thật khó mà minh bạch được bảng giá trị cho mình huống hồ cho nhiều người. Ngay cả khi có được điều đó rồi thì lựa chọn cũng là một việc vô cùng khó khăn. Tại sao ư? Bởi vì giá trị là thứ không đơn thuần được tiếp nhận thụ động từ xã hội - nó còn là thứ được khẳng định bởi kinh nghiệm. Và rồi khi bàn về nền giáo dục Vn người ta sẽ rất bối rối với cái logic "con gà và quả trứng". Cái nào trước? Cái nào sau?

Chỉ có điều cái gọi là “cơ sở” của người Trung Quốc và người Mỹ khác nhau. Người Mỹ coi trọng nền tảng làm người, quan niệm này đã được bồi đắp từ nhỏ. Cơ sở mà học sinh ở Mỹ cần tạo dựng là ý thức tự tin, thành thực, lương thiện, công bằng, bao dung và độc lập tự chủ để làm người, cũng có nghĩa là, ngay từ nhỏ, họ đã học được giá trị cơ bản của văn hóa Mỹ, chứ không phải là tri thức để phục vụ giá trị cơ bản này.　











Ít ra thì có vẻ là Bộ GD cũng đã có lựa chọn của mình. "Nói không với tiêu cực và bệnh thành tích" là nhân. Tỷ lệ tốt nghiệp là quả lần này. Và chuỗi nhân quả này có lẽ còn kéo dài ra nữa. Đa phần các bạn đọc được bài viết này chắc cũng khó để cảm nhận được cái khó khăn của việc không có cái bằng TN PTTH là thế nào. Tôi cũng không. Vì tôi có cái may mắn là đã được cho đi học ở những nơi mà tất cả bạn bè đều thi đỗ tất cả các kỳ thi. Có điều là tôi cũng nhiều lần chứng kiến sự khó khăn chật vật của bạn bè khi đi tìm một công việc, một cơ hội thay đổi...Nhiều lúc vấn đề không phải là năng lực, mà là tại cái bằng!

Là một người ngoài cuộc thì dễ rồi. Thi đúng thì phải chấp nhận kết quả đúng như vậy thôi! Nhưng. Nhưng vấn đề là ở chỗ cái đề thi kia chỉ là cái ngọn cuối cùng của cái triết lý GD mà thôi. Đúng là đúng với cái hệ giá trị nào đó chứ làm gì đã ai biết cái ĐÚNG tuyệt đối? Mấy năm trước tôi có đứa em họ thi trượt ĐH vì thiếu 0,5đ dù đã đạt 26,5 điểm. Lần đó tôi cũng phải lựa chọn, bởi vì có người quen nói có thể xin chuyển ngành học đăng ký cho. Điều đó trái với nguyên tắc đạo đức mà tôi đã chọn. Nhưng đây là chuyện tương lai của một con người - con người cụ thể có liên hệ với tôi, tôi biết. Lựa chọn trở lên khó khăn đi rất nhiều. Hơn ai hết tôi hiểu sâu sắc ngã rẽ này của cuộc đời. Học cao đẳng hay học ĐH đã là rất khác nhau với một đứa con gái tỉnh lẻ sống đơn giản như nó. Tôi động viên nó ôn thi 1 năm nữa - cuộc đời còn rất dài và không thể để 1 kết quả vớ vẩn này làm thay đổi hoàn toàn tương lai của mình. Nhưng vì tất cả các lý do, trong đó điều quan trọng nhất là "con người ta sinh ra vốn dĩ đã sinh ra trong một môi trường nào đó, chịu ảnh hưởng sâu xa bởi môi trường đó", nó đã chọn đi học cao đẳng cho...an toàn. Xét về học lực thì nó cũng là người giỏi. Nhưng khi chuyển sang một bình diện khác, "cơ sở" khác thì có lẽ nó đã không đạt. Cái "cơ sở" mà ít nhiều như nền GD Mỹ đã xiển dương như trong bài báo trên kia đề cập ấy thì không thể là câu chuyện nói suông trong 1, 2 ngày được. Vậy cuối cùng lựa chọn của Bộ thì tốt rồi đấy. Nhưng mà nó chỉ tiện cho một số người thôi. Nhưng tôi sẽ không phản đối gì, tôi chỉ muốn biết tiếp sau đây sẽ là cái gì?
...

Câu chuyện thi văn ở Trung Quốc trở lên rất thú vị với thời sự GD Vn lúc này.

"Tế vũ thấp y khan bất kiến. Nhàn hoa lạc địa thính vô thanh" (tạm dịch: Mưa mong manh thấm áo nhìn không tỏ. Hoa rụng đất nhẹ nhàng nghe không thấu) là câu thơ trích trong bài Biệt nghiêm sĩ Nguyên (tạm dịch: Tặng nghiêm sĩ Nguyên khi từ biệt) của nhà thơ đời Đường Lý Trường Khanh.

Có những lý giải khác nhau như sau về bài thơ:

1. Đây là bài thơ ca ngợi vẻ đẹp mùa xuân.

2. “Mưa mong manh”, “cánh hoa rụng” đặc tả nỗi cô đơn không người thấu hiểu.

3. “Nhìn không tỏ”, “nghe không thấu” không chỉ thái độ sống buông xuôi, mà thể hiện cách xử thế không màng danh lợi.

4. Quan niệm sống trong bài thơ không còn thích hợp với cuộc sống ngày nay...

Bằng cảm nhận của riêng mình về hai câu thơ, anh/chị hãy viết một bài văn theo những yêu cầu sau:

1. Đề bài tự đặt.

2. Thể thức hành văn không giới hạn.

3. Bài văn không dưới 800 chữ.

Nếu là một học sinh bình thường thì có lẽ khó mà biết được bài thơ trên chứ chưa nói gì đến tác giả và tư tưởng của ông. Vậy thì câu thơ chỉ là cái cớ, là biểu tượng gợi tả để học sinh làm bài tự luận mà thôi. Bài văn khó mà cho biết gì về bài thơ nhưng cho biết rất nhiều về người viết. Nó là một đề thi hấp dẫn và có lẽ lúc nào tôi cũng phải thử viết một bài xem sao :) Nhưng điều làm tôi hâm mộ ở đây là: Làm thế nào mà ngành GD TQ đã có thể tin tưởng được vào tính thống nhất và tính công bằng tương đối của tất cả các giám khảo ở Bắc Kinh? Hẳn phải đã hình thành một hệ giá trị nào đó cởi mở và sinh động? Hẳn nền GD đã tự tin vào sự độc lập, có trách nhiệm và khả năng của cả trò và thầy? Nhất là khi đề thi được đẩy về tận thời Đường, khiến mọi đường biên đều dạt ra tận chân trời tư tưởng? Hẳn là đây là sự lựa chọn "đúng" quả cảm sau nhiều năm thận trọng và kiên trì thay đổi từ gốc rễ. Hẳn các học sinh thi kỳ thi TN năm nay đã được kinh nghiệm những giá trị và phương pháp đủ lâu để hoan nghênh kỳ thi này. Bao giờ thì nhiều nơi có thể làm như Bắc Kinh - nơi phát triển nhất TQ?

(còn...dài)






P/s: Rất hoan nghênh những bài giới thiệu cụ thể về GD các nước như của Vietimes.com.vn/ Theo ý kiến riêng, tôi cho rằng giới thiệu những ví dụ bài học, giáo trình sinh động của các cấp học của những nước tiên tiến cũng đã là một bài học sinh động, thực tiễn có tác động mạnh vào dư luận xã hội rồi. Hiệu quả hơn rất nhiều những tranh biện hàn lâm của các giáo sư - không phải vì họ sai mà vì là nếu làm như trên thì hiệu quả đến ngay trong quá trình chứ không phải chờ đợi ngã ngũ như những cuộc tranh biện hàn lâm kia. Như tôi cũng chờ đến 5 năm rồi mà...vẫn chưa ngã ngũ.